दिवाळी अंकासोबतची अनोखी भेट !(भवताल दिवाळी अंकाच्या

 

दिवाळी अंकासोबतची अनोखी भेट !(भवताल दिवाळी अंकाच्या गोष्टी- २)

‘भवताल’ ने भेट म्हणून दिलेला दगड, पाणी, बिया आम्ही जपून ठेवल्या आहेत...’ मध्यंतरी एक वाचक भेटले. त्यांनी हे आवर्जून सांगितले. हे एकच वाचक नव्हेत, तर अनेक जणांनी ही भेट जपून ठेवली आहे. काय आहेत या भेटी, त्याच्यामागचे धोरण / कारण आणि त्या प्रत्यक्षात कशा अस्तित्त्वात आल्या? त्याचीच ही गोष्ट.

नागरिकांना निसर्ग, पर्यावरणाच्या घटकांशी जोडणे, त्याद्वारे त्याबाबतची सजगता निर्माण करणे आणि त्या अनुषंगाने काही तरी कृती करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हा ‘भवताल’ च्या विविध उपक्रमांमागचा प्रमुख उद्देश. हे करण्यासाठी लोकांना आपल्या उपक्रमांकडे आकर्षित करावे लागते. मग दिवाळी अंकाच्या दृष्टीने असे काय करता येईल, जेणेकरून लोक अंकाकडे आणि त्याच्या विषयांकडे आकर्षित होतील?... याबाबत सतत विचार सुरू असतो. त्यातून काही भन्नाट कल्पना प्रत्यक्षात आल्या आहेत. त्याची सुरुवात झाली, २०१६ च्या ‘दगडांच्या देशा’ या खडक विशेषांकापासून.

खडक या विषयावर संपूर्ण अंक काढणे ही कल्पनाच लोकांना आश्चर्याची वाटली होती. त्याच्यासोबतची भेट हा तर मोठा चर्चेचा विषय बनला आणि ‘भवताल’ बद्दल अनेकांच्या मनात कुतूहल निर्माण झाले. आपला खडक समजून घेताना त्याची छोटीशी झलक पाहता आली, हाताळला आली तर किती मजा येईल? असा विचार माझ्या मनात आला. लहानपणी कधीतरी पुस्तकांच्या प्रदर्शनात एका पुस्तकमध्ये असाच एक खडा पाहिला होता. कदाचित, तेसुद्धा मनावर कुठेतरी कोरले गेले असेल. दगडांच्या अंकावर काम करत असताना हा विचार उफाळून आला.

काय देऊया - कसं देऊया? याचे नियोजन सुरू झाले. अंकासोबत काय द्यायचे? याची स्पष्ट कल्पना होती. आपल्याकडे आढळणाऱ्या काळ्या खडकात अनेक पोकळ्या असतात. त्यामध्ये अतिशय सुंदर दिसणारे, विविधरंगी स्फटिक सापडतात. प्रत्येक स्फटिक दुसऱ्यापेक्षा वेगळा. असे हजारो-लाखो, नव्हे अगणित स्फटिक खडकात दडलेले आहेत. तेच अंकासोबत द्यायचे, हे पक्के केले.

पण हे आणायचे कुठून? त्या वेळी एकच नाव डोळ्यापुढे आले- श्री. महंमद मक्की. ते आपल्याकडील खनिजांचे, स्फटिकांचे संग्राहक. महाराष्ट्रातील खनिजांबरोबरच जगभरातील विविध खनिजे, जीवाश्म व अशा कितीतरी धमाल गोष्टींचा संग्रह त्यांच्याकडे आहे. आपल्याकडील खनिजे ते जगभरच्या प्रदर्शनांमध्ये पोहोचवतात. काही खनिजे एक्पोर्टही करतात. विशेष म्हणजे हे सारं लोकांनी पाहावं, हाताळावं, त्याचा अनुभव घ्यावा यासाठी ते प्रयत्नशील असतात. प्रदर्शने भरवतात, असे संच शाळांना भेट देतात. त्यांच्याशी संपर्क साधला. त्यांच्याकडे फारच उत्कृष्ट स्फटिक असतात. त्यातून निघालेले, उरलेले छोटे तुकडे आमच्यासाठी पुरेसे होते. त्यांनाही ही कल्पना आवडली आणि त्यांच्याकडील असे उरलेले मटेरियल देऊ केले.

काय द्यायचे ते मिळवले खरे, पण अंकासोबत द्यायचे कसे? त्यावर बराच काथ्याकूट करावा लागला. तरीही मार्ग निघत नव्हता. श्री. मक्की यांनी सुचवल्यानुसार एकांकडून सव्वा इंच बाय सव्वा इंच या आकाराच्या जाड कागदाच्या दर्जेदार डब्या विकत घेतल्या. दुसरीकडे खड्यांपैकी आकर्षक, पण आकाराने लहान (डबीत बसतील असे) स्फटिक निवडले. ते डब्यांमध्ये चिकटवले. अर्थातच, ही प्रक्रिया वेळखाऊ होती आणि खर्चिकसुद्धा! पण त्यातूनही मार्ग निघाला. पुढचा प्रश्न होता. या डब्या स्फटिकांसकट अंकासोबत द्यायच्या कशा?

त्यासाठी अंकाच्या पॅकिंगवर काम करावे लागणार होते. स्फटिक असलेली डबी अंकातच खाच करून बसवावी, असा विचार आला. प्रत्यक्षात अंकाची जाडी आणि डबीची जाडी यांचा मेळ बसत नव्हता. डबी जवळपास दुप्पट जाडीची होती. अंकाची छपाई, बाइंडिंग, पॅकेजिंग अशा गोष्टींची जबाबदारी असणारा श्री. सतीश पड्ये विविध कल्पना लढवित होता, पण प्रश्न काही सुटत नव्हता. अंक छापून घेणे, त्याच्याच बरोबरीने यातून मार्ग काढणे अशी दुहेरी जबाबदारी त्याच्यावर होती. शेवटी त्यानेच मार्ग काढला. पुठ्ठा व फोम वापरून एक पॅड तयार केले. त्यात अंक बसवला. त्याच्या वरच्या बाजूला पुठ्ठ्यामध्ये खाच करून डबी बसेल अशी रचना केली. फोम व अंक यांची एकूण जाडी स्फटिकाच्या डबीइतकी भरत होती. हे सारं एकत्र राहण्यासाठी वरून कव्हरची आवश्यकता होती. शिवाय अंकाचे कव्हर आणि त्याच्यासोबतचा स्फटिकही दिसायला हवा... त्यामुळे नाइलाजाने कव्हर म्हणून प्लास्टिकची पिशवी वापरावी लागली.

मार्ग निघाला. अंक, स्फटिक, सारं व्यवस्थित बसलं. अंकाच्या या पॅकची जाडी दुप्पट झाली. पण त्याला इलाज नव्हता. हे सारं वाचकांच्या पसंतीला उतरलं. अनेक जण ‘भवताल’ च्या दिवाळी अंकाशी जोडले गेले. त्याच वेळी काहींनी प्लास्टिक वापरल्याबद्दल नाराजीही व्यक्त केली. आम्हीही ती नम्रपणे स्वीकारली.

पुढच्या वर्षी देवराई विशेषांक होता. त्याच्यासोबत आपल्याकडील वनस्पतींच्या (वेली, वृक्ष, झुडपे) यांच्या बिया देण्याचे ठरले. एका छोट्या डबीत अशा पाच प्रकारच्या बिया दिल्या. त्यातल्या गुंजेच्या बियांमुळे सर्वच बियांमध्ये रंग भरला गेला.

त्या पाठोपाठच्या अंकाचा विषय होता, परंपरागत जलव्यवस्था! या निमित्ताने सिंहगडावरील सुमारे सातशे-आठशे वर्षे जुन्या देव टाक्याचे पाणी देण्याचे ठरले. त्यानुसार काचेच्या कुप्यांमध्ये पाणी भरून ते प्रत्येक अंकासोबत भेट म्हणून दिले.

अंकातील दर्जेदार मजकूर, त्याची मांडणी उत्कृष्ट, छपाईसुद्धा कुठेही तडजोड नाही हे केल्यावरही अशी भेट देण्याचा विचार... म्हणजे, वाचकांना अधिकाधिक देण्याची इच्छा! त्यातून त्यांना आनंद मिळत असेलच, पण ‘भवताल’ टीमला त्यापेक्षा कितीतरी जास्त आनंद मिळतो, हे निश्चित!

- अभिजित घोरपडे

संस्थापक - संपादक, भवताल

 

(‘भवताल’ ची जडणघडण आणि प्रवासाबाबत वाचकांना माहिती देण्यासाठी हा उपक्रम...)

( क्रमश: )

--

भवताल

(हवा, पाणी, पर्यावरणाचा आरसा)

९५४५३५०८६२ / bhavatal@gmail.com

Bhavatal

(A platform dedicated to issues in water, environment and 

sustainability)

9545350862 / bhavatal@gmail.com